الستیکس چیست؟ کاربردها، نصب و وضعیت امروز Elastix

اگر در حوزه ویپ، مرکز تلفن تحت شبکه یا سیستم‌های تلفنی سازمانی فعالیت کرده باشید، احتمالاً نام الستیکس (Elastix) را شنیده‌اید. الستیکس در سال‌های گذشته یکی از شناخته‌شده‌ترین راهکارها برای راه‌اندازی IP PBX و مدیریت ارتباطات تلفنی مبتنی بر VoIP بود و امکاناتی مانند داخلی‌ها، صف تماس، IVR، ضبط مکالمه، کنفرانس و مدیریت مسیرهای تماس را در اختیار مدیر شبکه قرار می‌داد.

اما برای پاسخ دقیق به سؤال الستیکس چیست باید یک نکته مهم را در نظر گرفت: نسخه‌های کلاسیک الستیکس با پروژه‌هایی مانند Asterisk و FreePBX شناخته می‌شدند، اما مسیر این پروژه در سال 2016 تغییر کرد و Elastix 5 با موتور تلفنی 3CX معرفی شد. بنابراین آموزش‌هایی که هنوز نصب نسخه‌های قدیمی Elastix را به‌عنوان راهکار جدید VoIP پیشنهاد می‌کنند، باید با احتیاط بررسی شوند.

الستیکس چیست؟

الستیکس یا Elastix نام یک پلتفرم ارتباطات یکپارچه بود که به سازمان‌ها اجازه می‌داد بسیاری از قابلیت‌های یک مرکز تلفن تحت شبکه را از طریق یک محیط مدیریتی در اختیار داشته باشند.

نسخه‌های کلاسیک الستیکس مجموعه‌ای از چند پروژه نرم‌افزاری را در کنار یکدیگر قرار می‌دادند تا مدیر شبکه مجبور نباشد تمام اجزای یک سیستم تلفنی را به‌صورت جداگانه نصب و پیکربندی کند. یکی از مهم‌ترین اجزای این ساختار Asterisk بود.

Asterisk خود یک چارچوب متن‌باز برای ساخت سیستم‌ها و برنامه‌های ارتباطی است و همچنان به‌صورت فعال توسعه پیدا می‌کند. وب‌سایت رسمی Asterisk نیز آن را یک فریم‌ورک رایگان و Open Source برای ساخت برنامه‌های ارتباطی معرفی می‌کند.

در نتیجه، تفاوت مهمی میان الستیکس و Asterisk وجود دارد:

• Asterisk موتور یا هسته‌ای است که می‌توان با استفاده از آن سیستم‌های تلفنی مختلف ساخت.
• Elastix در نسخه‌های قدیمی یک مجموعه آماده‌تر برای مدیریت PBX و سرویس‌های ارتباطی بود.
• VoIP نیز فناوری انتقال صدا و ارتباطات روی شبکه IP است.

اگر با مفهوم اصلی این فناوری آشنا نیستید، مقاله ویپ چیست و چگونه کار می‌کند؟ توضیح کامل‌تری درباره ساختار تماس‌های VoIP ارائه می‌دهد.

الستیکس چگونه کار می‌کند؟

در یک سناریوی معمول، سرور الستیکس نقش مرکز تلفن IP یا IP PBX سازمان را بر عهده داشت. تلفن‌های IP، Softphoneها، Gatewayها و خطوط مبتنی بر SIP به این سرور متصل می‌شدند و Elastix مدیریت تماس‌ها را انجام می‌داد.

برای مثال، زمانی که تماسی وارد سازمان می‌شد، سیستم می‌توانست براساس تنظیمات تعریف‌شده آن را ابتدا وارد IVR کند، سپس تماس را به یک داخلی، گروه تماس یا Queue هدایت کند.

ساختار ساده یک تماس می‌توانست به این شکل باشد:

خط تلفن یا SIP Trunk ← سرور PBX ← IVR یا Queue ← داخلی یا اپراتور

در سیستم‌های VoIP معمولاً SIP وظیفه Signaling و ایجاد، تغییر یا پایان جلسه ارتباطی را بر عهده دارد. اطلاعات مربوط به رسانه و Codecها نیز می‌تواند از طریق SDP مشخص شود و جریان صوت معمولاً توسط پروتکل‌هایی مانند RTP منتقل می‌شود.

برای آشنایی بیشتر با این بخش می‌توانید مقاله پروتکل SIP چیست؟ را مطالعه کنید.

مهم‌ترین ویژگی‌های الستیکس

یکی از دلایل محبوبیت الستیکس این بود که بسیاری از امکانات موردنیاز یک مرکز تلفن را در یک محیط واحد در اختیار مدیر سیستم قرار می‌داد.

از مهم‌ترین قابلیت‌های نسخه‌های مختلف Elastix می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تعریف داخلی‌های تلفنی
• راه‌اندازی تلفن گویا یا IVR
• ایجاد صف انتظار تماس
• تعریف Ring Group
• ضبط مکالمات
• مدیریت مسیر تماس‌های ورودی و خروجی
• تعریف زمان‌بندی تماس‌ها
• صندوق صوتی
• کنفرانس تلفنی
• مدیریت Trunkهای تلفنی
• اتصال تلفن IP و Softphone
• گزارش تماس‌ها
• امکان اتصال سیستم‌های خارجی از طریق رابط‌های مرتبط با Asterisk
• یکپارچه‌سازی با برخی CRMها و نرم‌افزارهای سازمانی

در سیستم‌های مبتنی بر Asterisk، ابزارهایی مانند AMI نیز می‌توانند برای دریافت Eventها و برقراری ارتباط میان سیستم تلفنی و نرم‌افزارهای دیگر استفاده شوند. درباره این قابلیت در مقاله AMI چیست؟ توضیح داده‌ایم.

IVR و صف تماس در الستیکس

از کاربردهای مهم الستیکس برای کسب‌وکارها امکان پیاده‌سازی IVR و Queue بود.

برای مثال، مشتری پس از تماس می‌توانست پیام زیر را بشنود:

«برای ارتباط با واحد فروش عدد 1، پشتیبانی عدد 2 و امور مالی عدد 3 را شماره‌گیری کنید.»

پس از انتخاب گزینه، سیستم تماس را به داخلی، گروه یا صف موردنظر هدایت می‌کرد.

همین قابلیت‌ها امروز نیز بخش مهمی از یک نرم‌افزار مدیریت مرکز تماس محسوب می‌شوند؛ با این تفاوت که سیستم‌های جدید امکانات بیشتری برای گزارش‌گیری، مانیتورینگ اپراتورها، اتصال CRM و مدیریت تماس ارائه می‌کنند.

تاریخچه الستیکس؛ آیا Elastix هنوز فعال است؟

این قسمت یکی از مهم‌ترین نکاتی است که بسیاری از آموزش‌های قدیمی الستیکس به آن اشاره نمی‌کنند.

Elastix در سال‌های اولیه به‌عنوان یک پلتفرم Open Source ارتباطات یکپارچه و PBX شناخته می‌شد. اما در دسامبر 2016 مسیر این پروژه تغییر کرد.

3CX در اعلام رسمی Elastix 5 نوشت:

“Elastix 5 is now powered by 3CX V15.”

ترجمه:

«الستیکس 5 از موتور 3CX V15 استفاده می‌کند.»

در همان اعلامیه مشخص شد که Elastix 5 دیگر ادامه همان معماری شناخته‌شده نسخه‌های قدیمی مبتنی بر Asterisk نبود و موتور تلفنی آن به 3CX تغییر کرده بود. مشاهده اعلام رسمی 3CX درباره Elastix 5

بنابراین هنگامی که امروز درباره الستیکس چیست صحبت می‌کنیم، باید میان Elastix کلاسیک و مسیری که بعد از سال 2016 طی شد تفاوت قائل شویم.

ارتباط Issabel و الستیکس چیست؟

پس از تغییر مسیر Elastix، بخشی از جامعه کاربران و توسعه‌دهندگان Open Source به پروژه‌ای به نام Issabel مهاجرت کردند.

سایت رسمی Issabel اعلام می‌کند که این پروژه در سال 2017 به‌عنوان ادامه طبیعی Elastix و پس از تغییرات ایجادشده در پروژه قبلی شکل گرفت.

به همین دلیل، اگر در یک آموزش قدیمی با محیط الستیکس مواجه شدید و سپس در آموزش‌های جدید نام Issabel را مشاهده کردید، شباهت این دو اتفاقی نیست.

امروزه برای پروژه‌ای که قرار است از ابتدا راه‌اندازی شود، بهتر است به‌جای نصب بدون بررسی یک ISO بسیار قدیمی Elastix، ابتدا گزینه‌های به‌روز و پشتیبانی‌شده متناسب با نیاز سازمان بررسی شوند.

تفاوت الستیکس و Issabel

Issabel در سایت رسمی خود نیز خود را یک راهکار Open Source برای ارتباطات VoIP معرفی می‌کند. اطلاعات رسمی Issabel

تفاوت الستیکس و VoIP چیست؟

الستیکس و VoIP دو مفهوم هم‌سطح نیستند.

VoIP مخفف Voice over Internet Protocol است و به فناوری انتقال صدا از طریق شبکه‌های مبتنی بر IP گفته می‌شود.

Elastix یکی از راهکارهایی بود که با استفاده از فناوری‌ها و پروتکل‌های VoIP امکان ایجاد یک مرکز تلفن سازمانی را فراهم می‌کرد.

در یک سیستم VoIP اجزای مختلفی وجود دارند؛ از جمله:

• IP PBX
• تلفن IP
• Softphone
• SIP
• RTP
• Codec
• Gateway
• SIP Trunk
• شبکه IP

الستیکس بخشی از این معماری را مدیریت می‌کرد و به مدیر سیستم یک رابط ساده‌تر برای انجام تنظیمات می‌داد.

SIP Trunk در الستیکس

یکی از کاربردهای رایج الستیکس اتصال مرکز تلفن به Trunkهای مبتنی بر SIP بود.

SIP Trunk ارتباط میان مرکز تلفن IP سازمان و سرویس‌دهنده تلفنی را روی شبکه IP برقرار می‌کند و می‌تواند امکان مدیریت چندین تماس هم‌زمان را فراهم کند.

در Elastix مدیر سیستم می‌توانست مشخصات Trunk را وارد کرده و سپس:

• مسیر تماس خروجی تعریف کند؛
• تماس‌های ورودی را مدیریت کند؛
• DID را به IVR یا داخلی متصل کند؛
• Codecهای مورد استفاده را تنظیم کند؛
• Routeهای شماره‌گیری را مشخص کند.

برای توضیحات کامل‌تر درباره این موضوع، مقاله SIP Trunk چیست؟ را مطالعه کنید.

در سیستم‌های جدیدتر مبتنی بر Asterisk نیز استفاده از PJSIP اهمیت زیادی دارد. در مقاله PJSIP چیست؟ تفاوت ساختار جدید SIP در Asterisk را توضیح داده‌ایم.

آموزش نصب الستیکس؛ قبل از نصب این نکته را بدانید

بخش زیادی از آموزش‌های فارسی اینترنت هنوز روش نصب نسخه‌های بسیار قدیمی الستیکس را توضیح می‌دهند. این آموزش‌ها از نظر تاریخی مفید هستند، اما نباید بدون بررسی وضعیت نسخه، سیستم‌عامل و پشتیبانی امنیتی برای یک سرور Production جدید استفاده شوند.

در نسخه‌های قدیمی معمولاً نصب Elastix از طریق فایل ISO انجام می‌شد.

روند کلی نصب به این شکل بود:

1. تهیه فایل ISO متناسب با نسخه موردنظر
2. ساخت Bootable Media یا اتصال ISO به ماشین مجازی
3. Boot کردن سرور از روی ISO
4. انتخاب زبان نصب
5. تعیین دیسک مقصد
6. انجام Partitioning
7. تنظیم کارت شبکه
8. انتخاب IPv4 یا IPv6
9. مشخص کردن Static IP یا DHCP
10. تنظیم Gateway و DNS
11. انتخاب Hostname
12. تعیین منطقه زمانی
13. تعیین رمز عبور Root
14. نصب Packageها
15. راه‌اندازی مجدد سرور و ورود به پنل Web

هشدار درباره اطلاعات هارد

در آموزش قدیمی این مقاله گفته شده بود الستیکس «در ابتدا تمام فضای هارد را پاک می‌کند». این جمله دقیق نیست.

پاک شدن اطلاعات به گزینه Partitioning انتخاب‌شده هنگام نصب بستگی دارد. اگر گزینه استفاده از کل دیسک یا حذف تمام Partitionها انتخاب شود، اطلاعات موجود روی آن دیسک حذف خواهد شد.

بنابراین پیش از هرگونه نصب سیستم تلفنی یا سیستم‌عامل روی سرور، داشتن Backup معتبر ضروری است.

آیا امروز نصب الستیکس قدیمی توصیه می‌شود؟

برای یک آزمایشگاه، محیط آموزشی یا بررسی سیستم Legacy ممکن است اجرای نسخه قدیمی الستیکس داخل یک شبکه ایزوله یا ماشین مجازی کاربرد آموزشی داشته باشد.

اما برای راه‌اندازی مرکز تلفن جدید سازمانی، استفاده مستقیم از نسخه‌های قدیمی Elastix بدون بررسی موارد زیر توصیه نمی‌شود:

• وضعیت پشتیبانی سیستم‌عامل
• دریافت Patchهای امنیتی
• نسخه Asterisk
• نسخه PHP و Web Server
• امنیت رابط مدیریتی
• امنیت SIP
• سازگاری با تجهیزات جدید
• امکان Backup و Disaster Recovery
• سازگاری با SIP Trunk فعلی
• امکان اتصال CRM
• نیازهای گزارش‌گیری سازمان

در یک سیستم تلفنی سازمانی، صرفاً «برقرار شدن تماس» کافی نیست؛ امنیت، مانیتورینگ، پایداری، Backup، گزارش‌گیری و امکان توسعه سیستم نیز اهمیت زیادی دارند.

اگر اکنون سرور الستیکس داریم چه کار کنیم؟

وجود یک سرور قدیمی الستیکس الزاماً به این معنا نیست که باید همان لحظه آن را حذف کنید. مهاجرت مرکز تلفن باید مرحله‌بندی‌شده انجام شود تا تماس‌های سازمان مختل نشوند.

پیش از مهاجرت بهتر است موارد زیر مستندسازی شوند:

1. تمام Extensionها
2. SIP Trunkها
3. Inbound Routeها
4. Outbound Routeها
5. IVRها
6. Queueها
7. Ring Groupها
8. فایل‌های صوتی
9. Recordingها
10. Dialplanهای سفارشی
11. AMI یا API Integrationها
12. اتصال CRM
13. Gatewayها
14. شماره‌ها و DIDها
15. تنظیمات شبکه و Firewall

پس از تهیه این اطلاعات می‌توان سیستم جدید را در محیط آزمایشی راه‌اندازی و تماس‌های ورودی و خروجی را قبل از مهاجرت نهایی تست کرد.

الستیکس برای مرکز تماس چه امکاناتی داشت؟

الستیکس در زمان خود امکانات مناسبی برای پیاده‌سازی سیستم‌های تلفنی داشت؛ اما نیاز یک مرکز تماس امروزی فراتر از تعریف داخلی و صف است.

در یک مرکز تماس سازمانی معمولاً امکاناتی مانند موارد زیر اهمیت پیدا می‌کنند:

• IVR
• Queue
• Call Recording
• گزارش تماس
• مانیتورینگ کارشناسان
• Dashboard مدیریتی
• اتصال CRM
• CTI
• مدیریت تماس‌های ورودی و خروجی
• تعریف Supervisor
• کنترل دسترسی کاربران
• گزارش عملکرد اپراتورها

اگر هدف شما راه‌اندازی چنین ساختاری است، استفاده از یک راهکار جامع ارتباطی سازمانی می‌تواند نیاز به نگهداری چندین سیستم مستقل را کاهش دهد.

آیا الستیکس برای کسب‌وکارهای امروزی مناسب است؟

اگر منظور از الستیکس نسخه‌های قدیمی و Legacy این پلتفرم باشد، انتخاب آن برای یک پروژه جدید تنها به دلیل رایگان بودن یا وجود آموزش‌های قدیمی تصمیم مناسبی نیست.

کسب‌وکار باید ابتدا مشخص کند چه چیزی نیاز دارد:

• فقط چند داخلی تلفنی؟
• تلفن گویا؟
• صف تماس؟
• ضبط مکالمه؟
• CRM؟
• مرکز تماس؟
• چند شعبه؟
• دورکاری؟
• SIP Trunk؟
• گزارش مدیریتی؟
• مقیاس‌پذیری؟

سپس براساس همین نیازها می‌توان میان راه‌اندازی یک PBX متن‌باز، سیستم On-Premise یا راهکارهای مدیریت‌شده و ابری تصمیم گرفت.

چرا ماهان ویپ؟

ماهان ویپ صرفاً یک نصب ساده الستیکس یا PBX ارائه نمی‌کند؛ هدف در یک پروژه سازمانی باید طراحی درست کل چرخه ارتباط با مشتری باشد.

در پروژه‌هایی که سازمان نیاز به IVR، صف تماس، ضبط مکالمه، گزارش‌گیری، مدیریت اپراتورها یا اتصال CRM دارد، نرم‌افزار مدیریت مرکز تماس ماهان ویپ می‌تواند این امکانات را در یک ساختار متمرکز در اختیار سازمان قرار دهد.

برای کسب‌وکارهایی که نمی‌خواهند درگیر نگهداری سرور PBX و زیرساخت داخلی شوند نیز می‌توان براساس ساختار سازمان، راهکارهای ابری یا ارتباطات یکپارچه را بررسی کرد.

جمع‌بندی

الستیکس یکی از نام‌های مهم در تاریخ سیستم‌های تلفنی مبتنی بر VoIP است. نسخه‌های کلاسیک آن با ترکیب ابزارهایی مانند Asterisk و رابط‌های مدیریتی تحت وب، راه‌اندازی IP PBX را برای بسیاری از شرکت‌ها ساده‌تر کردند.

بااین‌حال، وضعیت Elastix در سال 2016 تغییر کرد و Elastix 5 با موتور 3CX معرفی شد. سپس Issabel در سال 2017 به‌عنوان ادامه‌ای برای جامعه Open Source شکل گرفت.

بنابراین اگر امروز عبارت الستیکس چیست را جست‌وجو می‌کنید، بهتر است Elastix را هم به‌عنوان یک پلتفرم مهم تاریخی در اکوسیستم VoIP بشناسید و هم بدانید که برای پروژه‌های جدید، باید راهکارهای فعال، امن و قابل پشتیبانی را بررسی کرد.

اگر در سازمان خود هنوز از Elastix استفاده می‌کنید، پیش از هرگونه تغییر یا مهاجرت، ابتدا داخلی‌ها، Trunkها، Routeها، IVR، Queue، Recording و Integrationهای سیستم را مستندسازی کنید تا انتقال به پلتفرم جدید بدون اختلال در تماس‌های سازمان انجام شود.

سوالات متداول

الستیکس چیست؟

الستیکس یا Elastix یک پلتفرم شناخته‌شده برای ایجاد و مدیریت سیستم‌های تلفنی و ارتباطات یکپارچه است. نسخه‌های کلاسیک آن ارتباط نزدیکی با Asterisk داشتند و امکاناتی مانند IP PBX، IVR، Queue، داخلی، Trunk و ضبط تماس را فراهم می‌کردند.

آیا Elastix همان Asterisk است؟

خیر. Asterisk یک فریم‌ورک و موتور ارتباطی Open Source است، در حالی که نسخه‌های کلاسیک Elastix مجموعه‌ای از ابزارها و رابط‌های مدیریتی را در کنار Asterisk ارائه می‌کردند.

آیا الستیکس هنوز توسعه داده می‌شود؟

Elastix کلاسیک با همان ساختار قدیمی ادامه پیدا نکرد. در سال 2016 Elastix 5 با موتور 3CX معرفی شد و در سال 2017 پروژه Issabel برای ادامه مسیر Open Source شکل گرفت.

تفاوت الستیکس و Issabel چیست؟

Issabel ادامه‌ای از اکوسیستم Open Source مرتبط با نسخه‌های قدیمی Elastix محسوب می‌شود و برای کاربرانی که به دنبال یک PBX متن‌باز هستند، گزینه به‌روزتری برای بررسی است.

آیا می‌توان الستیکس را روی ماشین مجازی نصب کرد؟

نسخه‌های قدیمی Elastix را می‌توان برای آزمایش یا آموزش در محیط مجازی اجرا کرد؛ اما برای استفاده عملیاتی باید وضعیت پشتیبانی، امنیت سیستم‌عامل و نسخه نرم‌افزار به‌طور کامل بررسی شود.

Elastix VoIP چیست؟

عبارت Elastix VoIP معمولاً به استفاده از Elastix برای راه‌اندازی مرکز تلفن تحت شبکه اشاره دارد. خود Elastix فناوری VoIP نیست، بلکه یکی از پلتفرم‌هایی است که برای مدیریت سیستم تلفنی مبتنی بر VoIP استفاده می‌شد.